Deepfake: πώς τα αλλοιωμένα βίντεο κάνουν τους ανθρώπους να λένε όσα δεν είπαν ποτέ

Τι είναι το deepfake και πώς λειτουργεί κάτω από την επιφάνεια

Φανταστείτε να λαμβάνετε στο κινητό σας ένα βιντεομήνυμα από τον αδελφό σας ή την κόρη σας. Το πρόσωπό τους δείχνει ταραγμένο, η φωνή τους τρέμει από αγωνία και σας εκλιπαρούν να στείλετε επειγόντως χρήματα για να πληρωθεί ένας έκτακτος λογαριασμός σε νοσοκομείο. Το πρόσωπο είναι ολοφάνερο στην οθόνη, η φωνή ακούγεται ακριβώς όπως η δική τους και τα χείλη κινούνται φυσικά με κάθε λέξη. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ένα τέτοιο βίντεο αποτελούσε αδιάψευστη απόδειξη ότι το περιστατικό ήταν πέρα για πέρα αληθινό. Σήμερα όμως, αυτό το βίντεο μπορεί να είναι απλώς ένα έξυπνο κόλπο κατασκευασμένο στον υπολογιστή.

Η λέξη deepfake προκύπτει από τη βαθιά μάθηση, δηλαδή την ικανότητα των υπολογιστών να μαθαίνουν μέσα από αναρίθμητα παραδείγματα, και τη λέξη fake που σημαίνει πλαστό. Αντί να κάθονται σχεδιαστές επί μήνες σχεδιάζοντας στο χέρι, ειδικά προγράμματα εξετάζουν χιλιάδες φωτογραφίες και αποσπάσματα βίντεο ενός ανθρώπου. Με αυτόν τον τρόπο αποστηθίζουν κάθε γωνία του προσώπου του, πώς ανασηκώνονται τα μάγουλα όταν γελάει και σε ποια σημεία σταματά για ανάσα όταν μιλάει.

Η αναλογία του ηθοποιού του δρόμου και του προβολέα φωτός

Για να καταλάβετε πώς δουλεύει αυτό χωρίς να χαθείτε σε περίπλοκους τεχνικούς όρους, σκεφτείτε μια θεατρική παράσταση δρόμου με δύο ανθρώπους: έναν φίλο σας που φοράει ένα απλό γκρι φούτερ και κινείται πάνω στη σκηνή, και έναν συνεργάτη του που στέκεται δίπλα κρατώντας έναν φωτεινό προβολέα διαφανειών. Ο φίλος σας κάνει όλες τις σωματικές κινήσεις: περπατάει στη σκηνή, κουνάει τα χέρια του, γνέφει με το κεφάλι και μιλάει δυνατά. Την ίδια στιγμή, ο συνεργάτης ρίχνει μια καθαρή, φωτεινή εικόνα του δικού σας προσώπου ακριβώς πάνω στο κεφάλι του φίλου σας.

Όταν ο φίλος σας γυρίζει το κεφάλι προς τα αριστερά, ο συνεργάτης μετακινεί αμέσως τον προβολέα ώστε η φωτεινή δέσμη να παραμένει κλειδωμένη πάνω του. Όταν ο φίλος σας ανοίγει το στόμα του για να γελάσει, το προβαλλόμενο πρόσωπο τεντώνεται μαζί με το δικό του χαμόγελο. Για κάποιον θεατή που παρακολουθεί από λίγα μέτρα πιο πίσω, φαίνεται πραγματικά σαν να είστε εσείς που στέκεστε στη σκηνή. Ο φίλος σας προσφέρει την κίνηση του σώματος και ο προβολέας προσφέρει το πρόσωπο.

Μέσα στον υπολογιστή, η τεχνητή νοημοσύνη παίζει τον ρόλο αυτού του ακούραστου χειριστή προβολέα. Χρειάζεται μόνο δύο απλά συστατικά: καταγραφές του προσώπου που θέλει να αντιγράψει και το βίντεο ενός πραγματικού ανθρώπου που υποδύεται τη σκηνή. Ο υπολογιστής ζωγραφίζει το ψεύτικο πρόσωπο πάνω στο αληθινό σώμα, εικόνα προς εικόνα. Αυτό που προκύπτει είναι ένα ολοκαίνουργιο βίντεο που μοιάζει απόλυτα αληθινό, αλλά δεν συνέβη ποτέ στην πραγματικότητα.

Πού συναντάτε τα deepfakes στη σημερινή καθημερινότητα

Η δημιουργία παραποιημένων βίντεο δεν περιορίζεται πλέον σε πανεπιστημιακά εργαστήρια, αλλά έχει μπει για τα καλά στην καθημερινή μας ζωή, με ευχάριστες αλλά και επικίνδυνες εφαρμογές:

• Μεταγλώττιση ταινιών και διεθνείς μεταφράσεις: Τα κινηματογραφικά στούντιο χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να προσαρμόζουν την κίνηση των χειλιών των ηθοποιών όταν μια ταινία μεταγλωττίζεται σε άλλη γλώσσα, κάνοντας την ομιλία να δείχνει απόλυτα φυσική.
• Διασκεδαστικά φίλτρα στις κάμερες κινητών: Απλές εφαρμογές επιτρέπουν σε νέους και παρέες να αλλάζουν πρόσωπα με πρωταγωνιστές ταινιών ή ιστορικές προσωπικότητες για να γελάσουν στα κοινωνικά δίκτυα.
• Τηλεφωνικές απάτες επείγουσας οικογενειακής ανάγκης: Επιτήδειοι παίρνουν λίγα δευτερόλεπτα εικόνας και ήχου από δημόσια προφίλ για να καλέσουν ανήσυχους γονείς ή παππούδες, προσποιούμενοι ότι το παιδί είχε ατύχημα και χρειάζεται άμεσα μετρητά.
• Παραπλανητικά βίντεο και πολιτικές φάρσες: Κατασκευασμένα αποσπάσματα εμφανίζουν δημόσια πρόσωπα να κάνουν προσβλητικές ή εμπρηστικές δηλώσεις που δεν έκαναν ποτέ, ειδικά λίγο πριν από εκλογικές αναμετρήσεις για να προκαλέσουν σύγχυση.

Τι σημαίνει αυτό για εσάς και πώς να παραμείνετε ασφαλείς

Το να γνωρίζουμε ότι τα βίντεο μπορούν να παραποιηθούν δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε με πανικό ή να δυσπιστούμε απέναντι σε κάθε μήνυμα. Σημαίνει απλώς ότι η κοινή λογική πρέπει να προηγείται των συναισθημάτων μας. Όταν ένα μήνυμα προκαλεί ξαφνικό φόβο ή πίεση, μια βαθιά ανάσα αρκεί για να μας προστατεύσει από την παγίδα.

• Κοιτάξτε προσεκτικά τα δόντια, το βλεφάρισμα και τα αυτιά: Οι υπολογιστές δυσκολεύονται ακόμη να αποδώσουν σωστά το εσωτερικό του στόματος, τη φυσική υγρασία στα μάτια ή τη γραμμή των μαλλιών όταν το κεφάλι στρίβει απότομα.
• Ορίστε μια μυστική οικογενειακή λέξη ασφαλείας: Διαλέξτε μια απλή φράση ή μια αστεία ανάμνηση που γνωρίζετε μόνο στο σπίτι σας. Αν κάποιος σας καλέσει πανικόβλητος ζητώντας χρήματα, ζητήστε του να πει τη λέξη ασφαλείας πριν κάνετε οτιδήποτε.
• Κλείστε τη γραμμή και καλέστε πίσω στον αποθηκευμένο αριθμό: Αν λάβετε μια τρομακτική βιντεοκλήση ή ηχητικό μήνυμα που απαιτεί χρήματα, μην απαντήσετε βιαστικά. Κλείστε το τηλέφωνο, ηρεμήστε και καλέστε απευθείας τον αριθμό που έχετε στις επαφές σας.

Μόλις καταλάβετε πώς στήνεται το κόλπο πίσω από την αυλαία, η ανασφάλεια εξαφανίζεται. Η ζωή στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο δεν απαιτεί να κλειστούμε μακριά από τις οθόνες, αλλά χρειάζεται καθαρή ματιά, ψυχραιμία και την υπομονή να επικοινωνούμε απευθείας με τους δικούς μας ανθρώπους πριν αντιδράσουμε.